آموزش تست سلامت هارد HDD؛ بررسی SMART، بدسکتور و نشانه های خرابی

قبل از تست سلامت هارد، از اطلاعات مهم نسخه پشتیبان بگیرید

اگر هارد هنوز شناسایی می شود و فایل ها قابل خواندن هستند، مهم ترین فایل ها را پیش از اجرای تست طولانی، CHKDSK یا هر عملیات تعمیر به یک حافظه سالم منتقل کنید. آزمایش نمی تواند جای نسخه پشتیبان را بگیرد.

در هاردی که صدای کلیک تکراری دارد، مرتب قطع می شود یا هنگام خواندن فایل سیستم را متوقف می کند، اجرای چندباره تست کامل می تواند فشار بیشتری به قطعات مکانیکی وارد کند. اگر اطلاعات ارزش مالی یا شخصی زیادی دارند و نسخه دیگری ندارید، استفاده را متوقف کنید و سراغ مرکز تخصصی بازیابی اطلاعات بروید.

اگر هنوز برنامه مشخصی برای بکاپ ندارید، راهنمای بکاپ گرفتن روی هارد و SSD اکسترنال روش تهیه نسخه پشتیبان را توضیح می دهد.

────────────────────────────────────────────────────────────

تست سلامت هارد دقیقا چه چیزهایی را بررسی می کند؟

سلامت HDD فقط یک عدد نیست. برای بررسی درست باید چند بخش جداگانه را ببینید:

• وضعیت کلی SMART و هشدارهای ثبت شده توسط خود هارد

• نتیجه Self Test کوتاه و کامل

• وجود سکتورهای جابه جا شده، معلق یا غیرقابل اصلاح

• خطاهای فایل سیستم و ساختار پوشه ها

• صدای غیرعادی، قطع اتصال و تاخیر در خواندن

• کابل، پورت، برق و قاب تبدیل در مدل های اکسترنال

• دما و شرایط نصب هارد

ممکن است فایل سیستم خطا داشته باشد اما خود هارد سالم باشد. برعکس، ممکن است ویندوز درایو را باز کند ولی SMART نشانه های خرابی سطح دیسک را گزارش دهد. به همین دلیل نتیجه یک ابزار به تنهایی کافی نیست.

────────────────────────────────────────────────────────────

SMART چیست و چه کمکی می کند؟

SMART مخفف Self-Monitoring, Analysis and Reporting Technology است. هارد بعضی شاخص های عملکرد و خطا را در طول کار ثبت می کند و در صورت عبور شاخص های مهم از آستانه تعریف شده، وضعیت کلی می تواند از Pass به Fail تغییر کند.

نکته مهم این است که نام و Raw Value بعضی Attributeها به سازنده و Firmware وابسته است. بنابراین دو هارد از برندهای مختلف را فقط بر اساس یک عدد خام با هم مقایسه نکنید. نتیجه کلی ابزار رسمی سازنده و روند تغییر شاخص ها معمولا کاربردی تر از یک عدد جداگانه است.

SMART برای هشدار زودهنگام مفید است، اما همه خرابی ها را پیش بینی نمی کند. خرابی ناگهانی برد، موتور، هد یا ضربه فیزیکی ممکن است بدون هشدار طولانی رخ دهد. نمایش Good یا Healthy به معنی بی نیاز شدن از بکاپ نیست.

────────────────────────────────────────────────────────────

مهم ترین شاخص های SMART برای هارد HDD

صفر نبودن یک مقدار همیشه به تنهایی حکم خرابی قطعی نیست. روند افزایشی، نتیجه تست رسمی، خطاهای واقعی و آستانه سازنده باید با هم بررسی شوند. برای مثال، مقدار UDMA CRC معمولا تجمعی است و پس از تعویض کابل به صفر برنمی گردد؛ مهم است ببینید شمارش خطاهای جدید متوقف شده یا همچنان افزایش پیدا می کند. اگر نرم افزار وضعیت Caution یا Bad نشان می دهد، اول بکاپ بگیرید و بعد تفسیر جزئیات را ادامه دهید.

────────────────────────────────────────────────────────────

آموزش تست سلامت هارد در ویندوز

مرحله 1: مدل و دیسک درست را شناسایی کنید

پیش از اجرای هر تست، مدل، ظرفیت و شماره دیسک را بررسی کنید تا درایو اشتباهی را انتخاب نکنید. در Task Manager، Disk Management یا ابزار سازنده می توانید مدل و ظرفیت را ببینید.

در هارد اکسترنال، نامی که ویندوز نشان می دهد ممکن است مربوط به کنترلر قاب باشد. اگر ابزار نتواند SMART را بخواند، لزوما به معنی خراب بودن هارد نیست؛ بعضی تبدیل های USB اطلاعات SMART را عبور نمی دهند.

مرحله 2: وضعیت کلی دیسک را با PowerShell ببینید

PowerShell را با دسترسی Administrator باز و دستور زیر را اجرا کنید:

Get-PhysicalDisk | Select FriendlyName, MediaType, HealthStatus, OperationalStatus, Size

HealthStatus ممکن است Healthy، Warning، Unhealthy یا Unknown باشد. این خروجی فقط یک بررسی اولیه است و همه جزئیات SMART را نشان نمی دهد. وضعیت Unknown نیز می تواند به نوع کنترلر یا قاب خارجی مربوط باشد.

مرحله 3: ابزار رسمی سازنده را اجرا کنید

برای هارد Seagate می توانید از SeaTools استفاده کنید. برای مدل های پشتیبانی شده Western Digital نیز ابزارهایی مانند Kitfox یا WD Drive Utilities قابلیت بررسی وضعیت و اجرای Diagnostic Test دارند. ابزار را فقط از سایت رسمی سازنده دریافت کنید.

ابتدا مدل هارد را انتخاب و SMART Check یا Drive Status را ببینید. اگر نتیجه Fail است، پیش از هر اقدام دیگر فایل های قابل دسترس را پشتیبان گیری کنید. فرمت کردن یا تکرار تست، وضعیت Fail را به یک هارد قابل اعتماد تبدیل نمی کند.

مرحله 4: Short Test را اجرا کنید

Short Drive Self Test یا Short Generic معمولا در زمان کوتاهی بخش های اصلی عملکرد هارد را بررسی می کند. این تست برای شروع مناسب تر از اسکن کامل است و می تواند بعضی خطاهای قابل تشخیص Firmware را گزارش دهد.

اگر Short Test ناموفق بود، از هارد برای نگهداری تنها نسخه اطلاعات استفاده نکنید. کد خطا یا نتیجه تست را ذخیره کنید؛ ممکن است برای گارانتی لازم باشد. اگر تست Pass شد اما هارد همچنان کلیک می کند، قطع می شود یا فایل ها را با خطا می خواند، نتیجه Pass را دلیل سلامت قطعی ندانید.

مرحله 5: Long Test را فقط پس از بکاپ انجام دهید

Long Generic یا Extended Test سطح هارد را گسترده تر می خواند و بسته به ظرفیت و سرعت ممکن است چند ساعت طول بکشد. Seagate توضیح می دهد که Long Generic تمام درایو را برای پیدا کردن نقص بررسی می کند.

اگر هارد صدای غیرعادی دارد، مرتب قطع می شود یا اطلاعات بدون نسخه پشتیبان روی آن قرار دارند، Long Test را در اولویت قرار ندهید. ابتدا داده ها را نجات دهید. هنگام تست نیز سیستم را به برق پایدار متصل کنید و کابل هارد را جدا نکنید.

مرحله 6: نتیجه را دوباره با SMART مقایسه کنید

پس از پایان تست، نتیجه Pass یا Fail و شاخص های مهم SMART را ثبت کنید. اگر Pending Sector، Reallocated Sector یا Uncorrectable Error افزایش پیدا کرده است، حتی با وجود Pass شدن یک تست کوتاه باید با احتیاط برخورد کنید.

برای مقایسه آینده می توانید از صفحه نتیجه تصویر بگیرید. روند افزایشی خطاها از یک عدد ثابت مهم تر است.

────────────────────────────────────────────────────────────

استفاده از CHKDSK برای بررسی هارد

CHKDSK ابزار بررسی فایل سیستم ویندوز است. این ابزار می تواند خطاهای منطقی فایل سیستم را پیدا کند و با گزینه های مشخص برای اصلاح آن ها تلاش کند. CHKDSK جای ابزار SMART یا تست مکانیکی سازنده را نمی گیرد.

برای گزارش اولیه بدون تعمیر می توانید Command Prompt را با دسترسی Administrator باز و به جای X حرف درایو را وارد کنید:

chkdsk X:

در درایوهای NTFS می توان از گزینه زیر برای اسکن آنلاین استفاده کرد:

chkdsk X: /scan

گزینه /f خطاهای فایل سیستم را اصلاح می کند و ممکن است نیاز به قفل شدن درایو یا راه اندازی مجدد داشته باشد. گزینه /r علاوه بر عملکرد /f، سکتورهای مشکل دار را پیدا و برای بازیابی اطلاعات خواندنی تلاش می کند:

chkdsk X: /r

پیش از اجرای /f یا /r از اطلاعات مهم بکاپ بگیرید. اجرای /r روی هارد پرظرفیت زمان زیادی می برد و برای هاردی که نشانه خرابی مکانیکی جدی دارد، نباید قبل از نجات اطلاعات انجام شود.

────────────────────────────────────────────────────────────

آیا CHKDSK بدسکتور را تعمیر می کند؟

CHKDSK می تواند خطای منطقی فایل سیستم را اصلاح و بخش های مشکل دار را علامت گذاری کند تا ویندوز دوباره از آن ناحیه استفاده نکند. همچنین هارد ممکن است بعضی سکتورهای معیوب را با سکتورهای ذخیره جایگزین کند.

اما نرم افزار نمی تواند آسیب فیزیکی سطح دیسک، هد یا موتور را واقعا ترمیم کند. اگر بدسکتورهای فیزیکی در حال افزایش هستند، راه حل مطمئن تعویض هارد است. فرمت یا Zero Fill ممکن است ظاهر نقشه سکتورها را تغییر دهد، اما هارد فرسوده را به وسیله قابل اعتماد تبدیل نمی کند.

────────────────────────────────────────────────────────────

تفاوت بدسکتور منطقی و فیزیکی

بدسکتور منطقی می تواند بر اثر قطع برق، خاموش شدن ناگهانی یا خطای نوشتن ایجاد شود. در این حالت ساختار داده یا اطلاعات کنترلی سکتور مشکل دارد و ممکن است ابزار فایل سیستم بتواند وضعیت را اصلاح کند.

بدسکتور فیزیکی به آسیب واقعی سطح دیسک یا مشکل سخت افزاری مربوط است. این نوع آسیب با نرم افزار تعمیر نمی شود. Firmware ممکن است سکتور معیوب را از مدار خارج و سکتور ذخیره را جایگزین کند، اما افزایش تعداد این موارد نشانه کاهش اعتمادپذیری هارد است.

از Write Test، Erase، Zero Fill یا ابزارهای بازنویسی سکتور برای اولین بررسی استفاده نکنید. این عملیات می توانند اطلاعات را پاک کنند و شانس بازیابی داده های مهم را کاهش دهند.

────────────────────────────────────────────────────────────

تست سلامت هارد در macOS

در مک، برنامه Disk Utility را باز و از منوی View گزینه Show All Devices را انتخاب کنید. دیسک فیزیکی را انتخاب و بخش Info را برای مشاهده وضعیت کلی SMART بررسی کنید. سپس می توانید First Aid را برای بررسی خطاهای ساختار و فایل سیستم اجرا کنید.

First Aid همه خرابی های سخت افزاری را تشخیص یا تعمیر نمی کند. اپل توصیه می کند پیش از تعمیر دیسک نسخه پشتیبان فعلی داشته باشید. اگر Disk Utility خطای سخت افزاری جدی یا نزدیک بودن خرابی دیسک را گزارش کرد، داده ها را پشتیبان گیری و هارد را تعویض کنید.

────────────────────────────────────────────────────────────

تست سلامت هارد اکسترنال

در مدل اکسترنال علاوه بر خود HDD، کابل USB، پورت، منبع برق و برد تبدیل داخل قاب نیز می توانند باعث خطا شوند. پیش از نتیجه گیری درباره خرابی هارد این موارد را بررسی کنید:

1. هارد را بدون هاب USB مستقیما به کامپیوتر وصل کنید.

2. کابل سالم و سازگار دیگری را امتحان کنید.

3. برای هاردهای دارای آداپتور، منبع برق اصلی و سالم را بررسی کنید.

4. یک پورت دیگر و در صورت امکان یک کامپیوتر دیگر را آزمایش کنید.

5. وضعیت Disk Management را ببینید.

6. پس از پشتیبان گیری، تست کوتاه رسمی سازنده را اجرا کنید.

اگر هارد روشن است ولی در ویندوز ظاهر نمی شود، مراحل مقاله رفع مشکل شناسایی نشدن هارد اکسترنال را دنبال کنید. باز کردن قاب هارد اکسترنال می تواند روی گارانتی یا قابلیت های رمزگذاری بعضی مدل ها اثر بگذارد؛ بدون بررسی مدل این کار را انجام ندهید.

────────────────────────────────────────────────────────────

نشانه های خرابی هارد HDD

صدای کلیک یا تق تق تکراری

صدای چرخش ملایم و حرکت کوتاه هد در HDD طبیعی است، اما کلیک منظم و تکراری همراه با شناسایی نشدن، مکث یا قطع اتصال می تواند نشانه مشکل مکانیکی باشد. هارد را تکان ندهید، ضربه نزنید و داخل فریزر قرار ندهید.

کند شدن شدید و مکث سیستم

اگر باز کردن یک پوشه یا کپی فایل باعث توقف طولانی سیستم می شود، هارد ممکن است چند بار برای خواندن یک بخش تلاش کند. البته کابل، آنتی ویروس و خطای فایل سیستم نیز می توانند کندی ایجاد کنند؛ SMART و تست کوتاه به تفکیک علت کمک می کنند.

خراب شدن یا باز نشدن فایل ها

فایل های خراب، خطای CRC، ناپدید شدن پوشه ها یا درخواست فرمت ناگهانی می توانند به فایل سیستم یا رسانه ذخیره سازی مربوط باشند. اگر اطلاعات مهم است، پیش از تایید فرمت از بازیابی یا بکاپ مطمئن شوید.

شناسایی و قطع شدن مکرر

در هارد SATA، کابل داده، کابل برق و پورت مادربرد را بررسی کنید. در مدل اکسترنال، کابل USB، هاب و آداپتور نیز مهم هستند. افزایش UDMA CRC Error بیشتر می تواند به مسیر ارتباطی اشاره کند، در حالی که Pending و Uncorrectable Sector بیشتر به سطح دیسک مربوط هستند.

هشدار SMART یا شکست تست سازنده

اگر ابزار رسمی نتیجه Fail ارائه می کند، هارد را برای نگهداری اطلاعات مهم قابل اعتماد ندانید. پشتیبان گیری، ثبت کد تست و اقدام برای گارانتی یا تعویض اولویت دارند.

────────────────────────────────────────────────────────────

دمای مناسب هارد HDD

دمای مناسب به مدل و دیتاشیت سازنده بستگی دارد. در استفاده معمول دسکتاپ، محدوده حدود 25 تا 45 درجه سانتی گراد برای بسیاری از هاردها رایج است. این بازه سقف رسمی همه مدل ها نیست.

هارد را در محلی با جریان هوا نصب کنید و فاصله مناسب میان چند درایو را در نظر بگیرید. افزایش دما همراه با لرزش، صدای غیرعادی یا قطع اتصال باید بررسی شود. در هارد اکسترنال نیز پوشاندن قاب یا قرار دادن آن کنار منبع گرما مناسب نیست.

────────────────────────────────────────────────────────────

چه زمانی باید هارد را تعویض کنیم؟

در شرایط زیر تعویض هارد تصمیم منطقی تری از ادامه تعمیر نرم افزاری است:

• SMART Status برابر Fail یا Bad است.

• تست کوتاه یا کامل رسمی سازنده شکست می خورد.

• Pending، Reallocated یا Uncorrectable Sector در حال افزایش است.

• هارد کلیک می کند یا مرتب از سیستم جدا می شود.

• فایل ها بدون علت مشخص خراب یا غیرقابل خواندن می شوند.

• سرعت و پایداری پس از بررسی کابل و فایل سیستم همچنان مشکل دارد.

• ابزار سیستم عامل خطای سخت افزاری غیرقابل تعمیر گزارش می کند.

حتی اگر هارد پس از فرمت یا CHKDSK دوباره کار کند، سابقه خطا را نادیده نگیرید. برای انتخاب جایگزین می توانید راهنمای خرید هارد HDD اینترنال یا خرید هارد HDD اکسترنال را بررسی کنید.

────────────────────────────────────────────────────────────

چه کارهایی را روی هارد مشکوک انجام ندهیم؟

• پیش از بکاپ، CHKDSK با گزینه تعمیر را روی تنها نسخه اطلاعات اجرا نکنید.

• هارد کلیک کننده را بارها خاموش و روشن یا بنچمارک نکنید.

• برای تعمیر، هارد را ضربه نزنید یا داخل فریزر قرار ندهید.

• محفظه فلزی هارد را در محیط معمولی باز نکنید.

• پیش از بازیابی اطلاعات، هارد را فرمت، Zero Fill یا Secure Erase نکنید.

• فایل های جدید را روی هارد مشکوک کپی نکنید؛ ممکن است داده های قابل بازیابی بازنویسی شوند.

• فقط بر اساس درصد سلامت یک برنامه تصمیم نگیرید.

  ────────────────────────────────────────────────────────────

جمع بندی

برای تست سلامت هارد، ابتدا از اطلاعات مهم نسخه پشتیبان بگیرید. سپس مدل و اتصال را مشخص کنید، وضعیت SMART را ببینید و Short Test رسمی سازنده را اجرا کنید. Long Test و CHKDSK با گزینه های تعمیر باید بعد از بکاپ و با توجه به علائم هارد انجام شوند.

SMART Pass تضمین همیشگی نیست و SMART Fail را نیز نباید با فرمت یا تکرار تست نادیده گرفت. افزایش Pending یا Reallocated Sector، صدای کلیک، قطع اتصال و شکست تست رسمی از مهم ترین نشانه هایی هستند که تعویض هارد را ضروری می کنند.

────────────────────────────────────────────────────────────

منابع

• راهنمای دستور CHKDSK و گزینه های آن - Microsoft

• نمایش HealthStatus دیسک با Get-PhysicalDisk - Microsoft

• راهنمای استفاده از SeaTools و تست کوتاه و کامل - Seagate

• تفسیر نتیجه SMART و محدودیت ابزارهای متفرقه - Seagate

• بررسی وضعیت و تست هارد با Western Digital Kitfox - Western Digital

• بررسی و تعمیر دیسک با Disk Utility - Apple

• راهنمای بکاپ گرفتن روی هارد و SSD اکسترنال؛ چطور از اطلاعات نسخه پشتیبان بگیریم؟

• چرا هارد اکسترنال شناسایی نمی شود؟ راهنمای رفع مشکل در ویندوز

• راهنمای خرید هارد HDD اینترنال؛ کدام هارد برای کاربرد شما مناسب تر است؟

• راهنمای خرید هارد HDD اکسترنال؛ کدام مدل برای کاربرد شما مناسب تر است؟